Szczepienie psa w Niemczech nie jest prawnym obowiązkiem, jednak Stała Komisja ds. Szczepień Weterynaryjnych (StIKo Vet) wyraźnie zaleca je w przypadku trzech chorób zagrażających życiu: nosówki, parwowirozy i leptospirozy (szczepienia zasadnicze – Core). Wszystkie pozostałe – w tym wścieklizna przy podróżach zagranicznych – są opcjonalne (Non-Core) i zależą indywidualnie od wieku, warunków utrzymania, kontaktów z innymi psami oraz Waszych planów wyjazdowych.
| Kryterium | Aktualne zalecenia i fakty |
|---|---|
| Prawny obowiązek szczepień | W Niemczech brak; jednak przy podróżach transgranicznych po UE szczepienie przeciwko wściekliźnie jest obowiązkowe. |
| Szczepienia zasadnicze Core (podstawa) | Nosówka, parwowiroza, leptospiroza – przed tymi patogenami każdy pies powinien być zawsze chroniony. |
| Szczepienia dodatkowe Non-Core (opcjonalne) | Między innymi wścieklizna, zakaźne zapalenie wątroby (HCC), kaszel kenelowy (parainfluenza / Bordetella), borelioza, leiszmanioza. |
| Podstawowe uodpornienie szczenięcia | Szczepienia w 8., 12. i 16. tygodniu życia; zakończenie w wieku ok. 15 miesięcy. |
| Odstępy między dawkami przypominającymi | Leptospiroza co roku; nosówka, parwowiroza i wścieklizna z reguły co 3 lata. |
| Koszty wizyty szczepiennej | Zazwyczaj ok. 50 do 150 Euro (w zależności od stawki GOT w gabinecie i zastosowanych preparatów). |
Niniejszy poradnik nie zastępuje porady weterynaryjnej.
Szczepienie psa: tak czy nie? Porównanie szczepień zasadniczych (Core) i dodatkowych (Non-Core)
W temacie szczepień psów wiele opiekunek i opiekunów staje przed dylematem: z jednej strony pojawia się strach przed śmiertelnymi chorobami zakaźnymi, z drugiej obawa przed nadmiernym obciążaniem psiego organizmu zbędnymi zastrzykami. Nowoczesna weterynaria już dawno odpowiedziała na ten konflikt. Rutynowe coroczne doszczepianie „na wszystko” uważa się dziś za przeżytek.
Wśród lekarzy weterynarii obowiązuje obecnie zasada: „szczepić tak rzadko, jak to możliwe, i tak często, jak to konieczne”. Aby zachować tę równowagę u każdego czworonoga, Stała Komisja ds. Szczepień Weterynaryjnych (StIKo Vet) dzieli preparaty na dwie kategorie: niezbędne szczepienia zasadnicze (komponenty Core) oraz dobierane według potrzeb szczepienia dodatkowe (komponenty Non-Core).
| Kryterium | Szczepienia Core (ochrona bazowa) | Szczepienia Non-Core (ochrona indywidualna) |
|---|---|---|
| Grupa docelowa | Każdy pies w Niemczech – bez względu na wiek, rasę czy tryb życia. | Tylko psy o podwyższonym ryzyku ekspozycji (np. wyjazdy, hotel dla psów, polowania). |
| Obejmowane choroby | Nosówka, parwowiroza, leptospiroza. | Wścieklizna, zakaźne zapalenie wątroby psów (HCC), kaszel kenelowy, borelioza, leiszmanioza i inne. |
| Zalety | Zapobiega śmiertelnym epidemiom, chroni ludzi przed zoonozami (leptospiroza) i buduje odporność stadną. | Celowana ochrona przed zagrożeniami regionalnymi lub sytuacyjnymi; eliminuje podawanie zbędnych antygenów na co dzień. |
| Wady / ograniczenia | Leptospiroza wymaga corocznego powtarzania; pozostaje niewielkie ryzyko łagodnych reakcji poszczepiennych. | Niekiedy krótszy czas działania lub częściowa ochrona (np. łagodzenie objawów zamiast pełnej blokady zakażenia); dodatkowe koszty. |
Dlaczego trzy szczepienia zasadnicze mają sens u każdego psa
Przy pytaniu „szczepić psa czy nie?” odpowiedź w kwestii trzech komponentów zasadniczych jest jednoznaczna. Patogeny te wciąż występują w środowisku, wykazują wysoką zakaźność lub są bez trudu przenoszone przez dzikie zwierzęta:
- Parwowiroza (tyfus psi): Parwowirus psi cechuje się ogromną odpornością w środowisku i przenosi się przez mikroskopijne ślady odchodów podczas węszenia. Niszczy nabłonek jelitowy, wywołuje krwawą biegunkę, silne wymioty, a także atakuje układ odpornościowy oraz – u bardzo młodych zwierząt – mięsień sercowy. Nieleczona parwowiroza u szczeniąt i psich seniorów nierzadko kończy się śmiercią.
- Nosówka: Wirus nosówki jest blisko spokrewniony z ludzkim wirusem odry i krąży w przyrodzie m.in. wśród lisów, szopów praczy oraz kun. Choroba atakuje drogi oddechowe, przewód pokarmowy oraz ośrodkowy układ nerwowy. Nawet jeśli pies przeżyje, zmagania te niosą za sobą trwałe uszkodzenia neurologiczne („tyk nosówkowy”) czy defekty szkliwa zębowego.
- Leptospiroza: W przeciwieństwie do nosówki i parwowirozy leptospirozę wywołują bakterie (krętki Leptospira). Gryzonie, takie jak myszy i szczury, wydalają je wraz z moczem. Kałuże, stawy czy wilgotna ziemia w ogrodzie są w zupełności wystarczającym źródłem zakażenia. Bakterie prowadzą do ostrej niewydolności nerek i wątroby oraz krwotoków wewnętrznych. Ponadto leptospiroza to groźna zoonoza: chory pies może zakazić domowników.
Które szczepienia dodatkowe warto rozważyć
Poza bazową trójką optymalny kalendarz ustala się indywidualnie w gabinecie weterynaryjnym. Do najważniejszych szczepień Non-Core należą:
- Wścieklizna: Ponieważ klasyczna wścieklizna lisia w Niemczech jest od lat uznawana za wyeradykowaną, StIKo Vet nie klasyfikuje jej już jako bezwzględnego szczepienia Core na rynku krajowym. Mimo to wielu opiekunów decyduje się na szczepienie. Z jednej strony chodzi o swobodę podróżowania: przekroczenie granicy w obrębie UE bezwzględnie wymaga ważnego wpisu w paszporcie dla zwierząt domowych. Z drugiej strony to bezpieczeństwo prawne: zgodnie z niemieckimi przepisami o zwalczaniu wścieklizny zaszczepiony pies ma znacznie lepszy status prawny w razie kontaktu ze zwierzęciem podejrzanym o wściekliznę (np. nielegalnie importowanym szczenięciem) – w przypadku nieszczepionego psa urzędnicy mogą podjąć decyzję o natychmiastowej eutanazji.
- Choroba Rubartha / zakaźne zapalenie wątroby (HCC): Wirusowe zapalenie wątroby dzięki powszechnym szczepieniom w Europie Zachodniej pojawia się rzadko, bywa jednak spotykane w Europie Wschodniej. Ponieważ adenowirus wchodzi w skład popularnych szczepionek skojarzonych przeciwko nosówce i parwowirozie (SHP), w praktyce podaje się go automatycznie co 3 lata dla podtrzymania odporności populacyjnej.
- Kaszel kenelowy (parainfluenza i Bordetella bronchiseptica): Pod tą nazwą kryją się wysoce zakaźne infekcje dróg oddechowych. Szczepienie nie zawsze w pełni zapobiega wniknięciu patogenu, ale wyraźnie łagodzi przebieg infekcji. Rozwiązanie to rekomenduje się psom przebywającym w dużych skupiskach innych czworonogów.
- Borelioza i leiszmanioza: Obie szczepionki wymierzone są w drobnoustroje przenoszone przez kleszcze lub moskity. Nigdy nie zastępują one rzetelnej profilaktyki przeciwpasożytniczej (krople spot-on, obroże czy tabletki), stanowią jednak cenne uzupełnienie dla psów żyjących w rejonach endemicznych bądź podróżujących w basen Morza Śródziemnego.
Od czego zależy kalendarz: czynniki indywidualne
Zakresu szczepień nie da się ustalić szablonowo przy biurku. W odpowiedzialnym gabinecie weterynaryjnym każde szczepienie poprzedza badanie kliniczne i wywiad, w którym szczególną uwagę zwraca się na następujące kwestie:
1. Wiek: od szczenięcia po seniora
Szczenięta rodzą się z niedojrzałym układem odpornościowym. W pierwszych tygodniach chronią je przeciwciała matczyne, przekazywane w siarze zaszczepionej suki. Ta tarcza stopniowo zanika między 6. a 16. tygodniem życia. Dopóki stężenie przeciwciał matczynych we krwi malucha jest wysokie, neutralizują one podawaną szczepionkę, uniemożliwiając organizmowi wytworzenie własnej trwałej odpowiedzi.
Bez specjalistycznych badań laboratoryjnych trudno określić moment wystąpienia tej „luki immunologicznej” u danego szczenięcia – z tego względu młodym psom podaje się serię szczepień w odstępach czterotygodniowych. Z kolei u psów starszych, powyżej 10. roku życia, część właścicieli rezygnuje ze szczepień. Niesłusznie: osłabiony wiekiem układ odpornościowy seniora wyjątkowo ciężko znosi parwowirozę czy leptospirozę. U starszych czworonogów z solidną bazą szczepień przed ponowną dawką SHP warto jednak zbadać poziom przeciwciał we krwi (miano/titer), sprawdzając realną potrzebę iniekcji.
2. Masa ciała, rasa i tolerancja organizmu
Duży pies otrzymuje dokładnie taką samą objętość szczepionki jak pies miniaturowy, gdyż układ odpornościowy potrzebuje określonej ilości antygenu do uruchomienia kaskady obronnej. Analizy milionów wizyt szczepiennych dowodzą, że niepożądane odczyny poszczepienne należą do rzadkości (ok. 19 przypadków na 10 000 wizyt, czyli ok. 0,19 procent).
Statystyki wskazują jednak na nieco częstsze występowanie przemijających reakcji ubocznych u psów o masie poniżej 5 kilogramów oraz u ras takich jak jamnik czy buldog francuski. Podanie kilku różnych preparatów podczas jednej wizyty również zwiększa prawdopodobieństwo apatii bądź obrzęku. Mając pod opieką drobnego lub wrażliwego pupila, warto omówić z lekarzem weterynarii rozdzielenie szczepień (np. leptospirozy i wścieklizny) o 2 do 3 tygodni.
3. Warunki życia, aktywności i otoczenie
Aktywny golden retriever, który latem chętnie wbiega do każdego leśnego stawu, regularnie trenuje na placu szkoleniowym i jeździ z Tobą do Włoch, ma zupełnie inny profil ryzyka niż psi senior spędzający dnie na krótkich spacerach po osiedlu.
- Hotele dla psów, świetlice i szkoły: Niemal wszystkie renomowane ośrodki opieki, kluby sportowe czy organizatorzy wystaw wymagają – oprócz szczepień podstawowych – ważnej wścieklizny, a często również zaświadczenia o szczepieniu przeciwko kaszlowi kenelowemu.
- Psy myśliwskie i leśne włóczęgi: Czworonogi buszujące w zaroślach, rozkopujące nory gryzoni lub mające stałą styczność z tropami dzikich zwierząt są w najwyższym stopniu narażone na leptospirozę, nosówkę oraz odkleszczowe infekcje.
- Płeć i hodowla: Płeć nie wpływa na standardowy kalendarz szczepień. Wyjątkiem są suki hodowlane: ich status immunologiczny musi zostać odświeżony przed kryciem, aby przekazały odpowiednią pulę przeciwciał w siarze. Ponadto dla suk hodowlanych opracowano szczepienie Non-Core przeciwko herpeswirusowi psów (CHV), zapobiegające zamieraniu miotów.
4. Aktualny stan zdrowia
Żelazna reguła mówi: szczepimy wyłącznie zwierzęta klinicznie zdrowe. Jeśli czworonóg zmaga się z biegunką, gorączką, silnym zarobaczeniem bądź inną infekcją, jego układ odpornościowy jest już obciążony. W takim stanie szczepionka może wywołać silniejsze objawy niepożądane i nie zapewni stabilnej ochrony. Dlatego na 1 do 2 tygodni przed planowanym terminem dobrze zbadać kał pod kątem pasożytów lub odrobaczyć pupila. W przypadku chorób przewlekłych, alergii czy zaburzeń autoimmunologicznych lekarz weterynarii szczegółowo analizuje bilans zysków i strat, sięgając w miarę możliwości po testy miana przeciwciał.
Kiedy szczepić psa? Kalendarz szczepień krok po kroku
Harmonogram opracowany przez StIKo Vet jasno wyznacza kolejne etapy uodparniania. Pies zyskuje pełne uodpornienie podstawowe dopiero wtedy, gdy przyjmie wszystkie dawki w 1. roku życia oraz dawkę zamykającą na początku 2. roku życia.
| Wiek psa | Zalecane szczepienia Core | Opcjonalne szczepienia Non-Core (w razie potrzeby) |
|---|---|---|
| 8. tydzień życia | Nosówka, parwowiroza, leptospiroza | Zapalenie wątroby (HCC, z reguły w szczepionce łączonej), ewentualnie parainfluenza |
| 12. tydzień życia | Nosówka, parwowiroza, leptospiroza | Wścieklizna (najwcześniej od 12. tygodnia na potrzeby późniejszych wyjazdów), HCC |
| 16. tydzień życia | Nosówka, parwowiroza | HCC; wścieklizna tylko wtedy, gdy nie została podana w 12. tygodniu |
| 15. miesiąc życia | Nosówka, parwowiroza, leptospiroza (zakończenie uodpornienia podstawowego) | HCC, ewentualnie wścieklizna (w zależności od charakterystyki preparatu) |
| Dorosłe psy (co roku) | Leptospiroza (co 12 miesięcy) | Kaszel kenelowy (Bordetella / parainfluenza), borelioza (według potrzeb) |
| Dorosłe psy (co 3 lata) | Nosówka, parwowiroza (lub po weryfikacji poziomu przeciwciał) | Wścieklizna (jeśli rejestracja producenta wynosi 3 lata), HCC |
Wskazówka dotycząca szczeniąt z grup ryzyka: Gdy szczenię dorasta w środowisku o dużej presji zakaźnej (np. w schronisku) lub wcześnie opuszcza gniazdo, wczesne szczepienie przeciwko nosówce i parwowirozie można wykonać już w 6. tygodniu życia. Dodatkowo StIKo Vet zaleca, by po przejściu psa z hodowli do nowego domu kontynuować cykl preparatami tego samego producenta lub o zbliżonym składzie antygenowym – dotyczy to w szczególności leptospirozy.
Stanowisko badań naukowych i towarzystw weterynaryjnych
Na forach internetowych wciąż powraca mit, że pojedyncze szczepienie szczenięcia zabezpiecza psa na całe życie. Pogląd ten wynika z błędnej interpretacji wytycznych międzynarodowych. Badania naukowe oraz wytyczne Światowego Stowarzyszenia Lekarzy Weterynarii Małych Zwierząt (WSAVA) potwierdzają co prawda, że czas trwania odporności (Duration of Immunity, DOI) po prawidłowym uodpornieniu żywymi atenuowanymi szczepionkami przeciw wirusom nosówki, parwowirozy i HCC wynosi wiele lat – czasem nawet do końca życia.
Jak zaznacza Bundestierärztekammer (Federalna Izba Weterynaryjna) w opracowaniu zaleceń WSAVA, nie oznacza to jednak całkowitej rezygnacji z kontroli i dawek przypominających. Po psie nie widać z zewnątrz, jak po 4, 7 czy 10 latach funkcjonuje jego pamięć immunologiczna.
Aktualne wytyczne Leitlinie zur Impfung von Kleintieren der StIKo Vet am Friedrich-Loeffler-Institut (wydanie 6.) dają opiekunom psów po zakończonym uodpornieniu podstawowym dwie drogi postępowania wobec wirusowych komponentów Core (nosówka i parwowiroza):
- Regularne doszczepianie co 3 lata: Zwierzę otrzymuje dawkę przypominającą przeciwko nosówce i parwowirozie raz na 3 lata. Częstsze iniekcje tych składowych nie przynoszą według StIKo Vet korzyści.
- Badanie poziomu przeciwciał (test miana/titer) zamiast szczepienia w ciemno: Podawanie szczepionek zwierzętom z silną barierą immunologiczną nie wzmacnia odporności. Dlatego przed planowanym doszczepieniem SHP można oznaczyć stężenie przeciwciał w surowicy. Jeśli miano dla parwowirozy i nosówki jest wystarczające, iniekcję można odłożyć w czasie i ponowić badanie krwi w kolejnym roku.
Ważny wyjątek: bakterie i podróże: Reguła wieloletniej odporności lub badania miana nie dotyczy szczepionek bakteryjnych, takich jak te przeciwko leptospirozie czy Bordetella. Bazują one przeważnie na inaktywowanych bakteriach (szczepionki zabite), a generowana ochrona słabnie po ok. 12 miesiącach, wymagając corocznego odświeżenia. Nowoczesne szczepionki przeciw leptospirozie (tzw. L4) chronią przed czterema serowarami bakterii, zapewniając znacznie szerszy parasol ochronny niż starsze formuły. Z kolei w przypadku wścieklizny wysokie miano przeciwciał w świetle prawa nie zastępuje ważnej daty w paszporcie UE, którą lekarz weterynarii wpisuje ściśle według zaleceń rejestracyjnych producenta szczepionki (zazwyczaj na okres 3 lat).
W Niemczech bezpieczeństwem dopuszczonych preparatów zajmuje się Paul-Ehrlich-Institut (PEI) – Federalny Instytut Szczepionek i Leków Biomedycznych. Weryfikuje on skuteczność i profil bezpieczeństwa szczepionek weterynaryjnych oraz monitoruje potencjalne działania niepożądane w ramach nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii (pharmacovigilance).
Przebieg wizyty i koszty: ile kosztuje szczepienie psa?
Na łączny rachunek za szczepienie psa składa się kilka pozycji, które w Niemczech rozliczane są według oficjalnego taryfikatora weterynaryjnego (Gebührenordnung für Tierärztinnen und Tierärzte – GOT). Jako że szczepić wolno tylko zdrowe osobniki, badanie kliniczne (osłuchiwanie serca i płuc, ocena błon śluzowych, badanie węzłów chłonnych, pomiar temperatury) jest obowiązkowym elementem każdej wizyty.
W godzinach przyjęć gabinety mogą stosować stawkę jedno-, dwu- lub trzykrotną taryfikatora GOT zależnie od nakładu pracy i stopnia skomplikowania procedury. Do tego dochodzi podatek VAT (19 procent) oraz bezpośredni koszt zużytych preparatów.
- Badanie ogólne z konsultacją (GOT nr 16): ok. 23,62 Euro (stawka 1x netto) do 70,86 Euro (stawka 3x netto).
- Iniekcja / podanie szczepionki (GOT nr 221): od ok. 11,50 Euro netto za zastrzyk przy stawce pojedynczej.
- Wystawienie zaświadczenia / wpis do paszportu (GOT nr 87): od ok. 6,16 Euro netto przy stawce pojedynczej.
- Koszt samej szczepionki: w zależności od preparatu jedno- lub wieloskładnikowego najczęściej od 15 do 35 Euro za dawkę.
W praktyce pojedyncza wizyta ze szczepionką skojarzoną kosztuje najczęściej od 50 do 110 Euro (przy wyższych stawkach GOT lub rozdzieleniu szczepionek, np. pakiet zasadniczy plus wścieklizna, koszt może sięgnąć 150–180 Euro). Na kompletne uodpornienie podstawowe szczenięcia obejmujące 4 wizyty w 1. i 2. roku życia należy przygotować budżet rzędu 200 do 550 Euro. Jeśli u dorosłego psa wybierzesz test miana przeciwciał zamiast natychmiastowej iniekcji SHP, pobranie krwi i szybki test laboratoryjny wiążą się z wydatkiem zbliżonym do kosztu szczepienia lub nieco wyższym.
Wiele ubezpieczeń weterynaryjnych oferuje coroczny ryczałt profilaktyczny (zwykle między 50 a 100 Euro na rok), pozwalający pokryć koszty szczepień, środków odrobaczających czy zabezpieczenia przeciwkleszczowego.
Najczęściej zadawane pytania
Czy szczepienie psa ma sens, jeśli mój pies rzadko wchodzi w relacje z innymi psami?
Tak, w przypadku trzech szczepień podstawowych (nosówka, parwowiroza, leptospiroza) uodpornienie jest konieczne także u psów stroniących od innych czworonogów. Do zakażenia tymi chorobami bezpośredni kontakt z pobratymcem wcale nie jest wymagany: wirusy parwowirozy potrafią przetrwać w glebie przez wiele miesięcy i można przynieść je do domu na podeszwach butów. Krętki leptospirozy czyhają w kałużach lub w wilgotnej trawie, po której w nocy biegały gryzonie, a wirus nosówki roznoszą dzikie zwierzęta. Z kolei ze szczepień opcjonalnych, takich jak kaszel kenelowy, u takiego psa można bez obaw zrezygnować.
Kiedy po uodpornieniu podstawowym należy ponownie zaszczepić psa?
Po zakończeniu pełnego cyklu uodpornienia w wieku ok. 15 miesięcy przypada coroczny przegląd zdrowia połączony z doszczepieniem przeciwko leptospirozie (oraz ewentualnymi rocznymi szczepieniami Non-Core, jak kaszel kenelowy). Szczepienia przeciwko nosówce, parwowirozie, HCC oraz – o ile jest wymagana do wyjazdów – wściekliźnie przy zastosowaniu nowoczesnych preparatów wykonuje się najczęściej co 3 lata. O dacie kolejnej iniekcji informuje termin ważności wpisany w niebieskim paszporcie UE.
Jakie skutki uboczne i ryzyka wiążą się ze szczepieniem psów?
Poważne powikłania poszczepienne należą u psów do rzadkości. Naturalnymi i niegroźnymi objawami są przemijające reakcje świadczące o pobudzeniu układu odpornościowego: lekkie zmęczenie trwające 1 do 2 dni, przejściowy spadek apetytu czy niewielki, niebolesny obrzęk w miejscu wkłucia, który wchłania się samoistnie po paru tygodniach. Prawdziwe reakcje anafilaktyczne z gwałtownymi wymiotami, drżeniem, dusznością bądź obrzękiem pyska rozwijają się przeważnie w ciągu pierwszych minut do kilku godzin po iniekcji i wymagają natychmiastowej interwencji lekarza weterynarii. W dniu szczepienia zapewnij psu odpoczynek i zrezygnuj z forsownych treningów.
Jak uzupełnić szczepienia u dorosłego psa bez książeczki zdrowia?
Gdy adoptujesz dorosłego psa ze schroniska lub książeczka zdrowia zaginęła i brak informacji o szczepieniach, zwierzę nie musi przechodzić pełnego protokołu dla szczeniąt. Dojrzały układ odpornościowy w przypadku nosówki, parwowirozy i wścieklizny potrzebuje na ogół jednej dawki (lub dwóch dawek w odstępie 3 do 4 tygodni, zależnie od zaleceń producenta) oraz dawki przypominającej po upływie roku. Wyjątek stanowi bakteryjna szczepionka przeciwko leptospirozie: przy nieznanym statusie należy bezwzględnie podać dwie dawki w odstępie 3 do 4 tygodni, aby wykształcić stabilną odporność.
Kiedy po szczepieniu przeciwko wściekliźnie pies może wyjechać za granicę?
Przekraczając granice wewnątrz Unii Europejskiej, pies w dniu szczepienia przeciwko wściekliźnie musi mieć ukończone co najmniej 12 tygodni oraz posiadać czytelny mikrochip. Po pierwszym szczepieniu prawo unijne nakazuje odczekanie minimum 21 dni – dopiero po tym czasie szczepienie zyskuje ważność urzędową. Szczenię może zatem legalnie przekroczyć granicę najwcześniej w wieku 15 tygodni. W przypadku regularnych dawek przypominających podawanych w okresie ważności poprzedniego szczepienia okres 21 dni kwarantanny nie obowiązuje.
Świadome podejście do profilaktyki nie wymaga skrajności, lecz rzetelnej wiedzy i uwzględnienia trybu życia czworonoga. Pilnując kluczowych szczepień Core i rozsądnie dobierając opcje dodatkowe, skutecznie zabezpieczasz psa przed groźnymi chorobami bez nadmiernego przeciążania jego organizmu. Jeśli jesteś na etapie poszukiwań czworonożnego przyjaciela, HonestDog służy wsparciem jako zaufana platforma: nasz Rassen-Finder podpowie Ci krok po kroku, która rasa najlepiej wpisze się w Twoje oczekiwania pod kątem zdrowia oraz charakteru.
